📚برازجان در گذر تاریخ

📜شهر تائوکه📜تئوکی📜تموکن

 📓آثاری که از دوره باستان در شمال و جنوب و مشرق و مغرب شهر برازجان برای ما باقی مانده است از گذشته پر فراز و نشیب این دشت درخشان حکایت می کند. این شهر دارای سابقه ای بسیار طولانی است به طوری که این سابقه حتی به پیش از عصر هخامنشی می رسد و ریشه در عصر ایلامی دارد، اما شالوده تاریخ درخشان شهر برازجان را بر بنای رزین و مستحکم کاخ هخامنشیان می نهیم تا مجبور نباشیم به ظن و گمان توسل جویم و سخنی به گزاف گوییم  که مورد طعن نقادانه بازار سخن و آشنایان نکته سنج این فن(تاریخ نگاری) قرار گیرد.

📔پس دور از هرگونه پیش داوری به سخنان باستان شناس ایرانی جناب استاد علی اکبر سرفراز گوش می دهیم؛ کاخ کوروش بزرگ در ۵۲۹ سال قبل از میلاد مسیح ساخته شده است این کار را کوروش پادشاه دادگستر هخامنشی برای استراحتگاه زمستانی خویش بنا کرده بود.تاریخ بنای کاخ را سنگ‌نوشته‌ای برای ما مشخص کرده است که در ضلع جنوب شرقی کاخ کشف شد ،چنانکه از تاریخ بنا بر می‌آید کوروش از این کاخ بهره ای نبرده است زیرا که در سال ۵۲۹ قبل از میلاد در هنگامی که برای سرکوبی قبایل ماساژت ها که در میان دریاچه اورال و مازندران و گیلان می‌زیستند، رفته بود ،به دست ان قوم کشته شد.

 📙برخی جغرافی نویسان عهد باستان به مکانی به نام تئوکی"taoki" در نزدیکی ساحل دریای پارس اشاره دارند. یکی از این جغرافی نویسان باستان استرابو است او از کوشک های شاهی دیگری غیر از پرسپولیس و پاسارگاد خبر می دهد و یکی از آنها را در نزدیکی ساحل دریا و کنار شهر تئوکی می داند.

 📕بطلیموس نیز در کتاب جغرافیای خود به کاخ تئوکه اشاره می‌کند اما در این میان کهن ترین متنی که نام تئوکی و کاخ سلطنتی آن را در خود حفظ کرده سفرنامه نئارخوس،
دریاسالار اسکندر است.
 هنگامی که اسکندر و سپاهیانش به هند رسیدن وی به دریا سالار خود مأموریت داد تا سفری اکتشافی را از آنجا به سمت شوش آغاز کند. در حقیقت ماموریت وی شناسایی سواحل، لنگرگاه ها و دیدار از شهرهای دریایی طول مسیر بوده است. امروزه این سفرنامه از طریق کتاب آریان نیکومدی(۱۷۵م-۹۵) که به سفرهای جنگی اسکندر پرداخته به دست ما رسیده است. طبق کتاب مذکور ناوگان نئارخوس پس از یک دریانوردی دشوار و پر از موانع در تئوکی مشرف بر رودخانه گرانیس لنگر می اندازد.
 او  همچنین بیان می کند که  در فاصله ۲۰۰ استادی دهانه های  رودخانه گرانیس یک کاخ پادشاهی پارسی وجود داشته است. از گفته های نئارخوس چنین میتوان فهمید که تئوکی شهری بر لب دریاه نبوده بلکه با فاصله ای اندک نسبت به ساحل قرار داشته است.
📓 در سال ۱۳۵۰ باستان‌شناسان ایرانی به سرپرستی علی اکبر سرفراز موفق به کشف بقایای کاخ هخامنشی در جنوب شهر برازجان شدند. این کاخ که به طور بسیار اتفاقی سر از خاک  درآورد شاهکار دیگری از هنر معماری هخامنشی را به نمایش می گذاشت. بنا در اصل از ۱۲ ستون در دو  ردیف ۶ تایی تشکیل می شده که تنها سه پایه ستون سالم به دست آمدند. پایه ستون‌ها، همچون مورد مشابه در  پاسارگاد از ترکیب دو نوع سنگ  سیاه و سفید و به طور ساده و زیبایی تراش خورده بود با این تفاوت که پای ستون های کاخ برازجان خوش فرم تر و به مراتب زیباتر از پایه ستون‌های پاسارگاد تهیه و نصب گردیده بودند.
 بقایای کاخ در منطقه قرار گرفته که بیش از این نیز دست سازه هایی از هخامنشیان در آنجا به دست آمده بود. نخلستان‌های کهنی که کاخ را دربر گرفته‌اند و آبراه های رودخانه ای که از کنار آن می گذشته پردیس‌های توصیف شده در منابع لاتین را به یاد می آورند. در اطراف کاخ هخامنشی چندین تپه باستانی وجود دارد این تپه ها آثاری از دوره پیش از تاریخ تا عصر تاریخی را در خود جای داده اند. تل مر در فاصله ۵۰۰ متری کاخ هخامنشی یکی از این تپه هاست که با توجه به اشیا به دست آمده در آنجا قدمت آن را به دوره ایلامی می رسانند. به نظر می رسد در عصر هخامنشی این تپه نسبتاً بلند دژی بوده که برای پاسداری از کاخ شاهی مورد استفاده قرار می گرفته است.
 استفاده از مرمر تیره و روشن، چهارگوش بودن بنا و قرار گرفتن آن در محوطه باز، ثابت می‌کند که این قصر از بناهای عصر کوروش، بنیانگذار سلسله هخامنشی بوده است. همچنین به کارگیری بست های فلزی مستطیل شکل از دیگر دلایل انتساب کاخ برازجان به کوروش است، زیرا از زمان داریوش به بعد بست های دم چلچله‌ای جای بست های مستطیلی را در بناهای سنگی هخامنشیان می گیرد. شاید عملیات ساختن کاخ در واپسین سالهای زندگی کوروش آغاز شده و تکمیل آن توسط داریوش صورت گرفته باشد.

 📒 اگر کاخ اختصاصی کوروش در برازجان با تئوکی جغرافی نویسان و مورخان باستان یکسان پنداریم چنانکه مالوان یکی از نخستین کسانی بود که این مقایسه را انجام داد و پس  می‌توان رود گرانیس  را نیز با رودحله امروزی برابر دانست که از به هم پیوستن دو رودخانه شاپور و دالکی  تشکیل می‌شود و سرانجام به خلیج فارس می‌ریزد.

📕 اما نکته دیگر این که تئوکی تنها نام یک لنگرگاه بر کنار رود گرانیس نبوده بلکه نام منطقه‌ای است که از کناره‌های این رود آغاز می‌شود و قصر سلطنتی پارسی به فاصله ۲۰۰ استادی آنجا را نیز در بر می گیرد. با توجه به پسوند نی که برای این نام در زبان یونانی آمده و آن را به صورت تئوکی نی به معنی ناحیه تئوکیه ای درآورده می توان پی برد که تئوکی نام شهرستانی کوچک بوده است که ساکنین آنجا را نیز تئوکیان می نامیدند.
 با وجود چنین بنای سلطنتی ، به نظر می رسد که در عصر هخامنشی مرکز این ناحیه همان کاخ و  احتمالاً شهری بوده که در کنار آن قرار داشته است. چنانچه در طول تاریخ هر شهر یا ناحیه ای که در آن دوره مرکزیت می یافته این نام بدو اطلاق شده است. به عنوان مثال در دوره ساسانی نام تئوکی به توز تبدیل می‌شود. شهر توز دوران ساسانی در نزدیکی رودخانه شاپور در محدوده ی کوره اردشیر خوره ، شهر پر رونقی بود که با جاده‌ای به بیشاپور می‌رسید. در متن پهلوی شهرستان‌های ایرانشهر که متنی مربوط به دوره ساسانی است نیز این نام به شکل توزک در زیر شهرستان شماره ۴۵ آمده که بنای آن را به همای چهرآزادان منصوب می دارند. هنوز هم  ویرانه های توج در جلگه ای زیراه واقع در ناحیه سعدآباد دشتستان دیده می‌شود.
📖 با این اوصاف می توان منطقه ی تئوکی  را در درون شهرستان دشتستان امروزی به مرکزیت برازجان جای داد. کشف آثار متعددی از دوره های هخامنشی و ساسانی در بخش کوهستانی شهرستان دشتستان به ویژه در جلگه ی باستانی بزپر که شاخص‌ترین آن آرامگاه موسوم به گوردختر است خبر از عبور جاده ای  از این منطقه می دهد که در روزگار هخامنشیان پاسارگاد و پارسه و بعدها در دوره ساسانی استخر را به دریای پارس و بنادری چون ریشهر و سیراف مربوط می کرده است. این جاده که به راه جنوبی معروف بوده پس از گذشتن از گور(اردشیر خوره) و فراشبند و پشت سر نهادن کوهستان گیسکان وارد جلگه برازجان(تئوکی) شده و در پایان نیز به خلیج‌فارس منتهی می گردید. شاخه ای از آن نیز مستقیما گور را به بندر سیراف مرتبط می کرد.بدون تردید بنا نهادن کاخ سلطنتی هخامنشی در تئوکی نشان از اهمیت خلیج فارس برای امپراتوری نوپای هخامنشی و بنیانگذار آن دارد. خلیج فارس از زمان های بسیار قدیم مرکزی برای رابطه بازرگانی، دریایی میان شرق و غرب محسوب می‌شد .پس از این که سواحل دریا تحت تسلط مستقیم پارسیان درآمد مبادلات دریایی نیز رونق گرفت از این میان  روابط بازرگانی با هند نسبتا بیشتر بوده است. لیکن اشاره‌ای به این مبادلات جر آنچه در منشور بنیانگذاری شوش آمده در جای دیگری دیده نمی‌شود.

📜اکتشافات کاخ هخامنشی برازجان و برخی شواهد موجود همچون وجود نخل در مهر سلطنتی دایوش شاه بزرگ این فرضیه بوجود آورده که هخامنشیان بومیان دشتستان بوده اند و مهاجران اریایی که از اطرف دریاچه اورال به فلات ایران کوچ کردند نمی باشند.

📚برگرفته از کتاب دشتستان و غضنفرالسلطنه اثر دکتر هیبت اله مالکی